عصر آهن در ایران

عصر آهن شامل سه دوره تاریخی می شود، در حدود هزار سال پیش ( 1500-550 ق.م ) فلزات مختلفی از جمله آهن، مفرغ، نقره، طلا مورد استفاده گرفت که در میان آن ها فلز آهن برای اولین بار در این دوره ظهور کرده و به همین دلیل نیز این دوران را عصر آهن نامیده اند، با ما در مجله اینترنتی اصفهان آهن همراه باشید تا به بررسی این عصر مهم و تاریخی بپردازیم.

اشیاء آهنی برای اولین بار در هزاره چهارم قبل از میلاد در میان یافته‌های باستان شناسی ظاهر شدند. اما فقط در اواسط هزاره دوم ق.م میلاد بود که هیتیت‌ها در آسیای صغیر(ترکیه امروزی) موفق به تولید آهن از کانسنگ آن شدند.از این تاریخ تا اوایل هزاره اول ق.م تولیدات آهنی بیشتر در خدمت طبقه حاکم بود و از آن برای ساخت جنگ افزار و تزئینات شخصی استفاده می‌شد. بنابراین در این دوره، تاثیر این تولید در ساختارهای مختلف اقتصادی و اجتماعی محدود بود.

در اواخر عصر آهن II و در طول عصر آهن III ساخته‌های آهنی به صورت عمده تولید و توسط طبقات و در بخش‌های مختلف استفاده شد. بر پایه مطالعات، آهنگران در این دوره توان تولید آهن سخت و یا فولاد را داشتند.

کاربرد عمومی ساخته های آهنی و فولادی

کاربرد عمومی ساخته‌های آهنی و فولادی در بخش تولیدی و اقتصادی (با توجه به کارایی شگرف ساخته‌های آهنی و در مقایسه با ادوات سنگی، استخوانی، چوبی، مسی و مفرغی که قبل از این استفاده می‌شدند) باعث سرعت بخشیدن به پیشرفت تکنولوژی تولید گردید.

در عصر سنگ، با توجه به وجود معادن بزرگ و غنی آهن  در ایران بدون شک ایرانیان با این فلز آشنایی کامل داشتند، که پسر از گذشت از عصر سنگ و مس و مفرغ در هزاره دوم ق.م عصر آهن آغاز گردید.

کاربرد اولیه آهن

در آغاز با پالایش آهن در کوره‌های کوچک دستی،از این فلز نایاب و گرانبها را برای ساخت زیورآلات در ردیف طلا و نقره استفاده می‌کردند ولی پس از شناخت خواص فیزیکی آن در قبال نرمش مس و شکنندگی مفرغ، انسان پیش از تاریخ به مزایای مقاومت آهن و فواید به کار گرفتن آن در کشاورزی، معماری، ساخت ابزار جنگی و سایر لوازم زندگی پی برد.

استخراج فلز و استفاده از آن در فلات ایران، تاریخی بس طولانی دارد. آثار مسی که از طریق کوبیدن یا چکش زدن درست شده اند از تپه علی کش و حفاری های دهلران خوزستان به دست آمده است که مربوط به هزاره های هفتم و هشتم قبل از میلاد است.نمونه های دیگر فعالیت فلزکاری در دوران های اولیه از طبقه و تپه سیلک، هزاره پنجم قبل از قبل میلاد، حفاری های تپه زاغه، هزاره ششم قبل از میلاد و در طبقات استقراری تل ابلیس (جنوب غربی کرمان ) همزمان با سیلک II به دست آمده است.

توانمندی های ایرانیان

در دوران هزار ساله، مردمان ساکن در فلات ایران توانسته بودند با فائق آمدن بر مشکلات درونی (شرایط اقلیمی) و بیرونی (اقوام مهاجم) پایه‌ها و بسترهای فرهنگ منحصر بفرد ایرانی را بنیاد نهند که پیامد این تحولات، ظهور اولین امپراتوری جهانی در فلات ایران بوده که در سرنوشت تاریخی تمام منطقه آسیای غربی تاثیرات تعیین کننده داشته است.

استفاده از فلزات گوناگون در ابزارسازی، بزرگ ترین عامل پیشرفت روزافزون نیروهای تولیدی در جوامع پیش از تاریخ است. افزارهای آهنی حدود سیصد سال پیش از پیدایش اولیه آهن، در قرن 12 ق.م. به کار گرفته شدند.

با بکارگیری خیش‌هایی با تیغه آهنی، زمین های زیادی زیر کشت گسترش پیدا کرده و در نتیجه باعث میزان و تنوع محصولات بیشتر شد.افزارهای جدید و مقاوم و نیز استفاده وسیع از حیوانات بارکش از عوامل اصلی بهره وری کار در عصر آهن بودند(شکل 1).

عصر آهن

تصویر(1) ماکت خیش و گاوآهن عصر آهن ⲒوⲒⲒ (حدود 1200-1000 ق.م )، مارلیک شمال ایران .2) نقش خیش و گاوآهن در روی مهر استوانه ای آشور جدید (710 ق.م )؛ 3)خیش سنتی ایران

عصر آهن

نقش خیش و گاوآهن .دوره کاسی ها . بین النهرین: ( The Material Foundations mesopotamian civilization : D.T. Potts: )

عصر آهن

نقش خیش . دوره آشور نو . بین‌النهرین: ( The Material Foundations mesopotamian civilization : D.T. Potts: )

مزایای ساخت ابزارهای آهنی

ساختن ابزارهای آهنی و مفرغی این امکان را به مردمان عصر آهن ایران داد که با مهارت بیشتری روی چوب، سنگ و استخوان کارکنند. از سوی دیگر ابزارهای جدید فلزی به کامل شدن ابزارهای قدیمی کمک نمود و به تکمیل دائمی تجربه و مهارت آنها انجامید .

ذوب و عمل آوری آهن و دیگر فلزات همگی به ابزارهای مخصوص خود نیاز داشتند.در نتیجه دستیابی به آهن، باعث شد تا گروهی از مردم مهارت های خاصی در ساختن ابزار و وسایل آهنی کسب کنند.چنین بود که صنعتگران حرفه ای از درون جوامع عصر آهن سربرآوردند. هدف آنان بیشتر ساختن اشیای گوناگون برای بخش های جامعه بود. ذوب فلزات (آهن ؛مفرغ، و نقره) و تولید افزارها، زیور آلات فلزی، سفالگری و شاید بافندگی از نخستین رشته های صنایع غیر خانگی بودند که در این دوران حرفه ای شدند.

علت نام گذاری عصر آهن

در طول عصر آهن ایران، حدود هزار سال ( 1500-550 ق.م ) فلزات مختلفی از جمله آهن، مفرغ، نقره، طلا مورد استفاده گرفت که در میان آن ها فلز آهن برای اولین بار در این دوره ظهور کرده و به همین دلیل نیز این دوران را عصر آهن نامیده اند.

عصر آهن به سه دوره تقسیم می شود

عصر آهن I : از 1200 تا 1500 قبل میلاد

عصر آهن II : از 800 تا 1200 قبل میلاد

عصر آهن III : از 550 تا 800 قبل میلاد

دستیابی مردمان ساکن در نیمه غربی فلات ایران به فنون ذوب آهن تحولات چشمگیر فرهنگی،اقتصادی و اجتماعی به وجود آورد که در نهایت زمینه ها و بسترهای مادی و معنوی لازم را برای ظهور اولین امپراتوری جهانی در کره خاکی فراهم ساخت.

ذوب و عمل آوری آهن برخلاف دیگر فلزات رایج (مس و مفرغ) پیچیدگی های فنی ویژه ای دارد که آن را از فلزات دیگر متمایز می سازد. از یک سو نقطه ذوب سنگ آهن از نقطه ذوب دیگر سنگ های معدنی بسیار بیشتر است، از سوی دیگر نحوه تولید و عمل آوری آهن مشکل تر و پرهزینه تر از دیگر فلزات است.

تفاوت ذوب سنگ آهن و سنگ مس

درصد ناخالصی های سنگ آهن از سنگ مس بیشتر است و حمل و نقل آن مشکل تر است، و استخراج آهن به نیروی کار ماهر و باتجربه نیاز بیشتری دارد، آهن در کوره های معمولی و با سوخت کم استحصال نمی گردد. کوره های ذوب آن می باید بلند بوده ، امکان تولید درجه حرارت بالا را داشته باشد. از این نظر سوخت مصرفی این گونه کوره ها باید زیاد باشد(شکل 2).

عصر آهن

شکل 2 1) طرح بازسازی شده از کارگاههای ذوب آهن در منطقه گرجستان (اوایل هزاره اول ق.م ). 2) کوره ذوب سرب در ناحیه انارک یزد.(طلایی.1391 : 41)

عصر آهن

شکل 3) تکامل کوره های ذوب آهن در اوایل هزاره اول ق.م محوطه رانجا در جمهوری گرجستان(طلایی.1391 : 42)

عصر آهن

شکل 4) 1: قالب سنگی برای ساختن پیکان، شوش خوزستان حدود 2000ق.م 2: قالبهای سنگی برای ساختن تبرهای فلزی از تپه حسنلو آذربایجان ، حدود 1200 ق.م (موزه ملی ایران ) (طلایی.1391 : 55)

ایرانیان چطور به فنون ذوب آهن دست یافته اند

هنوز به درستی معلوم نگردیده که مردمان ساکن در نیمه غربی فلات ایران چگونه به فنون ذوب آهن دست یافته اند. به نظر می رسد که مردمان ساکن در این مناطق در جریان احیای سنگ های معدنی مس با خواص فلز آهن آشنا شده باشند، از این نظر شاید دستیابی به آهن در جریان احیای وسیع سنگهای معدنی مس به طور اتفاقی رخ داد باشد. باید توجه داشت که برخی از سنگهای معدنی مس مقادیر قابل توجهی آهن نیز دارند.

از سوی دیگر در بعضی از معادن، سنگ های معدنی مس و سنگ های معدنی آهن در کنار یا نزدیک به هم قرار دارند. بنابراین تصور می رود که فلز گران بومی، قبل از آنکه به تولید واقعی آهن از سنگهای معدنی آن بپردازند با خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آن آشنا بوده اند.بیش از 300 کانی آهن در طبیعت یافت می شود.

خصوصیات آهن

اصلی ترین کانسارهای آهن اکسید و کربنات آهن می باشند. مگنتیت با 72 درصد ، هماتیت با 70 درصد لیمونیت با 63 درصد و سیدریت با 48 درصد آهن از مهم ترین آنها هستند، ناخالصی های نامطلوب در کانسارهای آهن عبارت اند از آرسنیک ، گوگرد و فسفر آهن که به دلیل ترکیب شیمیایی خاصی که دارد به سرعت اکسیده و به نمک های معدنی تبدیل می شود.

آهن در مجاورت هوا و رطوبت تحت تاثیر اکسیژن به سرعت زنگ می زند. مشخصه اصلی زنگ زدن ترکیب نارنجی و قرمز رنگی است که ابتدا به عنوان اولین نمکهای حاصل از خوردگی بر روی آهن شکل می گیرند.

آهن نسبت به دیگر فلزات (مس و مفرغ ) حساسیت بیشتری نسبت به خوردگی دارد. به همین خاطر در حفاریهای باستان شناختی به ندرت به اشیاء آهنی برخورد میکنیمکه نسبتاً سالم مانده باشند. علامت اختصاری آهن Fe است که از دو حرف اول واژه لاتین Ferrn گرفته شده است ، وزن مخصوص آهن 7.5 ، درجه گداز آن 1536 و رنگ آن خاکستری تا سیاه بوده، غالباً سطح آن را ورقه ای از زنگ آهن می پوشاند .

علت ناشناخته بودن جایگاه فلزات در ایران

آهن جلای فلزی و خاصیت جذب مغناطیسی دارد و چکش خوار است. از دیگر ویژگی های آهن می توان به استحکام ، سختی ، قابلیت تورق و مفتول شدن اشاره کرد،در پژوهشهای باستان شناختی ایران، اصولا ً به جزئیات فرآیندهای فلزگری کهن پرداخته نشده و در نتیجه نقش و جایگاه فلات ایران در گسترش فلزگری کهن چندان شناخته شده نیست.

در حالی که فلات ایران به دلیل محدودیت جغرافیایی در قاره آسیا، وجود سرشار کانیهای فلزات مختلف در آن و نیز وجود فرهنگهای پیشرفته پیش از تاریخ می تواند به عنوان کانون اصلی نوآوریهای فناورانه در عرصه فلزگری کهن قاره آسیا در نظر گرفته شود.در عین حال ، با توجه به وسعت و تنوع زیستی فلات ایران ، به لحاظ روش شناختی مطالعاتی ، فرآیندهای فلزگری کهن باید به صورت منطقه ای مورد توجه قرار گیرد.

کدام مناطق ایران فلزات بیشتری دارند

در شمال مرکزی ایران شرایط محیطی برای پیدایش فلزگری پیشرفته مناسب تر از اغلب نقاط دیگر بود،زیرا در این منطقه کانیهای گوناگون و فراوانی وجود داشتند که هنوز هم از آنها بهره برداری می شود.

نزدیکی منابع معدنی به محل مواد سوخت در رشته کوههای البرز که قسمت شمالی این منطقه را در بر گرفته است و نیز پوشش گیاهی حاشیه کویر مرکزی بهترین شرایط را برای استخراج و ذوب فلزات را فراهم می کرد، در دشتهای خشک این منطقه گونه های گیاهی خاصی وجود دارند که چوب آنها بهترین احیا کننده جهت ذوب فلزات است و هنوز هم از چوب آنها زغال تهیه می شود.

نتایج «سپکتروگرافیک» و بررسی «متالوگرافیک» قدیم ترین نمونه فلزات منطقه دشت قزوین نشان می دهد که مردمان ساکن در این منطقه مس «خالص» طبیعی می ساختند،بر اساس بررسی متالوگرافی نمونه های مذکور اشیاء مسی چکش کاری و باز پخت شده و دوباره کوبیده شده اند. از این یافته چنین بر می آید که مردمان منطقه مورد نظر در هزاره پنجم ق.م روش ابتدایی چکش کاری سرد را پشت سر گذاشته و به مرحله پیشرفته تری رسیده بودند.

نخستین استفاده از مس

نخستین استفاده از مس طبیعی بدین گونه است که تکه های کوچک و دست چین مس را که اغلب در لابه لای کانیهای مس وجود داشت در سرما با پتکهای سنگی کوبیده، به شکل دانه یا درفش یا حلقه در می آورند.نمونه های اولیه مته های مسی که مس چکش کاری و کوبیده شده در انتهای استخوانهای حیوانات «عمدتاً استخوانهای پرندگان به دلیل تو خالی بودن آنها » کنار گذاشته می شد از حفاریهای تپه زاغه دشت قزوین ( هزاره ششم ق.م ) به دست آمده است.

به استناد این یافته ، دشت قزوین یکی از مراکز عمده فلزگری ابتدایی در منطقه شمال مرکزی ایران بوده و گفتنی است که در این زمان دهکده پیشرفته با ساختارهای اجتماعی پیچیده بوده است.

در روند رو به گسترش فلزگری در منطقه، شواهد و آثار ذوب فلز مس و ریخته گری با استفاده از قالب های گلی رو باز از تپه قبرستان دشت قزوین (هزاره چهارم ق.م ) کشف شده است ( مجیدزاده ،1369)،تیغه های چاقو ، تبر ، اسکنه ، قلم ، سرنیزه ، خنجر و ورقه های فلزی از جمله مصنوعاتی بودند که با استفاده از روش های قالبهای باز تولید می شدند. ضخامت بعضی از ورقه های فلزی به 5 میلی متر می رسد .

ریخته گری

ریخته گری در قالبهای بسته پیچیدگی های خاصی دارد و مستلزم دانش و مهارت بیشتری است. به نظر می رسد ساکنان منطقه در هزاره چهارم ق.م هنوز به این مرحله از پیشرفت فلزگری دست یافته بودند.

می توان تاریخ حدود 3600 ق.م را برای فراگیر شدن تولید اشیاء مسی از طریق قالب گیری در منطقه شمال مرکزی ایران در نظر گرفت .ما با توجه به فراگیر شدن این شیوه در این زمان می توان تاریخ قدیمی تری را برای شروع و پیدایش این شیوه مورد توجه قرار داد،پیدا شدن آثار و شواهد این فرآیند در تمام محوطه های حفاری شده و هم زمان منطقه از جمله سیلک کاشان ، تپه قبرستان دشت قزوین ، تپه حصار دامغان و اریسمان نطنز قابل ملاحظه می باشد.

ترکیبات شیمیایی مس

در ترکیب شیمیایی ابزارهای شیمیایی مسی هزاره چهارم ق.م .فلزاتی همچون طلا، نقره ؛سرب ، ،آهن نیکل با درصدهای متفاوت یافت شده اند. می توان فرض کرد که فلز گران منطقه می کوشیدند. با ذوب انواع سنگهای معدنی فلزات موجود در آنها را استخراج کنند،به نظر می رسد آنها به مرور زمان موفق به کشف و شناسایی انواع آلیاژهای مسی شده بودند. از سوی دیگر چون مس به علت نرمی برای ساخت بعضی از ابزارهای مناسب نیست.

فلز گران به مرور درصد ساخت اشیاء فلزی با موادی غیر از مس برآمدند و سرانجام بهترین نوع آلیاژ مس از ترکیب مس و قلع ) tin copper) که مفرغ (bronze )نامیده می شود در فلزگری منطقه به ظهور رسید.

آغاز عصر مفرغ

البته نحوه سازوکار فناورانه این فرآیند هنوز به طور کامل و قابل قبولی مطرح نشده است. اولین نمونه های آلیاژ مس از محوطه های باستانی منطقه مثل تپه حصار دامغان و تپه سگزآباد دشت قزوین مربوط به هزاره سوم ق.م کشف شده است.

بنابراین آغاز عصر مفرغ  در این منطقه در هزاره سوم ق.م کشف شده است . بنابراین آغاز عصر مفرغ منطقه را می توان در این هزاره قرار دارد( طلایی ،1385) .قلع ( tin ) عموماً به نسبت وزنی یک بر ،ده به فلز مس افزوده می شد و قابلیت گداز ) (annealing آن را افزایش داده ، در نهایت محصول قالب گیری ) casting ) شده از استحکام بیشتری برخوردار می گردید.

اما آلیاژهای مسی منطقه به طور میانگین فقط 2 درصد قلع دارند در حالی که درصد قلع در اشیای مفرغی همزمان منطقه لرستان به ده درصد نیز می رسد،باید اشاره نمود که به رغم استفاده گسترده از مفرغ در فلزگری ایران هنوز معدن قلع در هیچ نقطه ای از ایران شناخته نشده است. بنابراین موضوع استفاده گسترده از قلع در آلیاژهای مس در ایران شناخته نشده است.

بنابراین موضوع استفاده گسترده از قلع در آلیاژهای مس ایران شناخته نشده است. بنابراین موضوع استفاده گسترده از قلع در آلیاژهای مس ایران و خاستگاه و منشأ آن در پژوهش های فاز گری کهن ایران اهمیت بسیاری دارد.

در دوران مفرغ علاوه بر تولیدات مفرغی از فلزات دیگر نظیر طلا و نقره « برای ساخت زیورآلات » استفاده می شده است. دوران مفرغ تا حدود نیمه هزاره دوم ق.م در منطقه شمال مرکزی ایران تداوم داشته است.البته این موضوع به معنی خاتمه یافتن تولید اشیاء مفرغی نبوده است. بلکه در این دوران نمونه های اولیه فلز کاملا جدیدی –آهن – که قبلا وجود نداشته است دیده می شود.

بدین لحاظ و با توجه به اینکه تولید آهن تاثیرات اقتصادی و اجتماعی داشته است به عنوان عصر آهن « Iron age» شناخته شده است ، والا به لحاظ فرآیندهای فناورانه ، آهن در پایان هزاره دوم ق.م بطور نسبی جانشین مفرغ گردیده است.

پیدایش فلز نویافته

یکی از وجوه بارز تحولات فناورانه عصر آهن ایران ظهور فلز(نویافته) در بعضی از محوطه های عصر آهن در حدود اواسط هزاره دوم ق.م است. داده های مرتبط با فلز نویافته ، به ویژه در مرحله اولیه پیدایش آن ، اندک و ناچیز اما بیانگر شناخت و آشنایی با خواص آن در بخشهایی از فلات ایران در جوامع عصر آهن است.

افزون بر این، مرحله ثانویه این تحول (عصر آهنⲒⲒ) یعنی افزایش و فراگیر شدن استفاده از این فلز در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول ق.م باید در هر نوع تحلیلی از این تحول فناورانه مهم در نظر گرفته شود.

شواهد موجود از بقایای عصر آهنⲒⲒ نشان می دهند که استفاده از آن برای ساخت ابزارهای آهنی به وجود آمده بود. شواهد موجود حاکی از شکل گیری نطفه های اولیه حکومت های نیمه متمرکز در بعضی از مناطق فلات ایران از جمله شمال غرب به تبع این تحول فناورانه است.

در محوطه باستانی حسنلو «طبقه IV »آثار و شواهد مستقیم و غیر مستقیم تولید و عمل آوری آهن کشف شده است و باید یادآور شد که آهن، برخلاف دیگر فلزات، به لحاظ مسائل و مشکلات فنی ذوب و عمل آوری پیچیدگی های خاصی دارد که مهمترین آن سازماندهی تولید است.

علت عدم توانایی تولید انبوه آهن

اصولا تولید انبوه آهن در عصر آهنⲒⲒ بدون پشتیبانی یک قدرت حداقل نیمه متمرکز امکان پذیر نبوده است. در محوطه های باستانی حسنلو،شواهد و آثار تولید آهن و وجود حکومت نیمه متمرکز به اثبات رسیده است اما تا زمانی که اینگونه از شواهد و آثار از مناطق دیگر نیمه غربی ایران شناسایی نشده است نباید نتایج به دست آمده از این محوطه ها را به مناطق دیگر ایران تعمیم داد.

برای مثال در محوطه باستانی سگزآباد دشت قزوین (منطقه شمال مرکزی) به رغم پیدایش آثار و شواهد فلزگری آهن ، هیچ گونه شاهدی مبنی بر وجود حکومت متمرکز شناسایی نشده است.

به نظر می رسد در این محوطه بر خلاف حسنلو ، در این محوطه آهن در حجم کم و با استفاده از فنون ابتدایی برای رفع نیازهای جامعه عصر آهن سگزآباد تولید می شده است..اهنگهای ابتدایی (اسفنجی) بعد از پالایش فیزیکی قابل استفاده در ابزار سازی است.

فنون ساخت اشیاء دو فلزی

در مورد فنون ساخت آنچه حداقل در مورد نیمه غربی فلات ایران مصداق دارد استفاده از فنون ساخت اشیاء دو فلزی (آهن و مفرغ) است. آثار و شواهد اینگونه از ساخته های فلزی به صورت خنجرها و شمشیرهای دو فلزی از مناطق شمال ، شمال غرب ، شمال مرکزی و زاگرس مرکزی شناسایی شده است.

در این روش جنس دسته ها از مفرغ و تیغه ها از آهن ساخته و پرداخته و در نهایت دو قسمت به همدیگر پرچ می شده اند. با توجه به توزیع و پراکندگی اشیاء دو فلزی و نیز فنون همگون به کار رفته در آنها می توان نتیجه گرفت که فن ساخت اشیای دو فلزی عمومیت بیشتری در جوامع عصر آهن داشته است.

مطالعات کارکردی نشان می دهند که انتخاب آهن در ساخت تیغه های خنجرها و شمشیرها به دلیل استحکام آهن نسبت به مفرغ بوده است. از سوی دیگر این امر می تواند بیانگر عدم توانایی سازندگان آنها در قالب گیری دسته های آهنی باشد .

بر خلاف دسته ها که بنا به ماهیت صرفاً از طریق قالب گیری شکل گرفتند تیغه های آهنی بدون نیاز به قالب گیری چکش کاری ساخته می شدند و حتی چکش کاری باعث استحکام بیشتر تیغه ها نیز می شد.

نوآوری های فنی در عصر آهن

از نوآوریهای فنی در عرصه استفاده از ورقه های فلزی ساخت تیردان ، سینه بند اسب و در نهایت سپر و کلاهخود است (شکل5 ) به غیر از سپر فلزی آثار اینگونه از ساخته های فلزی از بقایای عصر آهنⲒⲒ در شمال غرب ایران و محوطه های باستانی حسنلو شناسایی شده است.

نوآوریها فنی یاد شده از این نظر اهمیت دارند که دوره زمانی آهن ⲒⲒ شاهد تحولات گسترده اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی بوده است. این دوران مرحله آغازین جایگزینی کامل ابزارهای عمده تولید کشاورزی از جمله داسها از آهن ساخته می شدند.

آهن یک فلز استراتژیک به شمار می رود و دولتهای قدرتمند از جمله امپراتوری آشور در بین النهرین درصدد دستیابی هرچه بیشتر به این فلز بودند. بدون استفاده از آهن ارابه های جنگی آنها کاربرد موثری در حملات ویرانگر به مناطق پیرامونی از جمله شمال غرب ایران نداشتند.

بنابراین می توان نوآوری های فنی به وجود آمده در عرصه فلزکاری عصر آهن را در ارتباط با نیازهای قدرتهای سیاسی ، اقتصادی و نظامی منطقه مورد توجه قرار داد.

عصر آهن

شکل 5) ساخت اشیاء دو فلزی (مفرغ و آهن ) در عصر آهن محوطه شهریری اردبیل Massoud Azarnoush :2005:218))

منابع :
احسانی محمد تقی .1382.هفت هزار سال هنر فلزکاری در ایران . تهران. انتشارات علمی فرهنگی .چاپ دوم .
طلایی حسن.1385.باستان شناسی و هنر ایران در هزاره اول قبل از میلاد.تهران.انتشارات سمت
طلایی حسن .1391.عصر آهن ایران .تهران. انتشارات سمت .چاپ سوم
مجیدزاده یوسف.1369.تپه قبرستان یک مرکز صنعتی در آغاز شهرنشینی در فلات مرکزی ایران .مجله باستان شناسی و تاریخ. سال چهارم .شماره 1.ص 15- 4.
ملازاده کاظم. 1394. تاثیر کاربرد ساخته های آهنی .در پیشرفت تکنولوژی و تحولات اجتماعی و اقتصادی جوامع عصر پایانی (با تاکید بر غرب و شمال غرب ایران ).مجله جامعه شناسی تاریخی دوره 7. شماره 1. بهار و تابستان 1394.
Massoud Azarnoush and Barbara Helwing:
Recent archaeological research in Iran – Prehistory to Iron Ag .Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan 37 · January 2005

Moshtagh Khorasani, Manouchehr:
Bronze and iron weapons from Luristan. Antiguo Oriente: Cuadernos del Centro de Estudios de Historia del Antiguo Oriente Vol. 7, 2009

مولف :‌ سرکار خانم دکتر روناک رستمی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Play All Replay Playlist Replay Track Shuffle Playlist Hide picture